Zakończona w listopadzie 2002 r. przez NIK kontrola w Biurze Zarządu Funduszu Składkowego Ubezpieczenia
Zakończona w listopadzie 2002 r. przez NIK kontrola w Biurze Zarządu Funduszu Składkowego Ubezpieczenia Społecznego Rolników wykryła szereg istotnych nieprawidłowości, nadużyć finansowych oraz niegospodarności w dysponowaniu środkami publicznymi przez Fundusz Składkowy oraz jego biuro zarządu.
Przeprowadzona kontrola wykryła m.in. to, iż w latach 1995-2001 majątek Funduszu Składkowego systematycznie powiększał się. Suma bilansowa zwiększyła się ze 185,6 mln zł do 630 mln zł (o 239%), a kapitały własne ze 174 mln zł do 614,5 mln zł (o 253%). Podstawowym źródłem wzrostu majątku Funduszu Składkowego były nadwyżki składek nad wypłacanymi świadczeniami. W latach 1997-2001 rzeczywiste wpływy ze składek i odsetek od składek wyniosły łącznie 1947,5 mln zł. Po odjęciu 104,3 mln zł obowiązkowych odpisów na fundusze KRUS oraz 1587,4 mln zł wypłaconych świadczeń pozostała nadwyżka wynosząca 255,9 mln zł, która w ocenie NIK narusza art. 77 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, stanowiący, że składki na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie powinny zapewnić pełne pokrycie jego wydatków oraz odpowiedniej części odpisów.
Majątek Funduszu Składkowego był powiększony przez inwestowanie skumulowanej nadwyżki składek nad świadczeniami w nieruchomości, papiery wartościowe i lokaty bankowe. W pierwszych latach działalności znaczna część inwestycji dokonanych przez Fundusz Składkowy przekraczała nadany mu zakres uprawnień. Tak więc do 31 grudnia 1996 r. przepis art. 77 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowił, że ˝Fundusz Składkowy tworzy się ze składek na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie˝. W § 11 ust. 2 zarządzenia w sprawie gospodarki finansowej KRUS wymieniono zamkniętą listę przychodów i rozchodów Funduszu Składkowego. Przepis ten nie przewidywał ani zakupu, ani uzyskiwania przychodów z nieruchomości i papierów wartościowych. Jedynym wymienionym tam przychodem, związanym z posiadaniem nadwyżki kapitałów, było uzyskiwanie odsetek od środków na rachunkach bankowych. Dopiero wprowadzona z dniem 1 stycznia 1997 r. nowelizacja art. 77 ust. 2 ww. ustawy stanowi, że Fundusz Składkowy tworzy się, oprócz ww. składek, także z innych źródeł określonych w statucie funduszu, który dopiero przewidywał m.in. dokonywanie inwestycji kapitałowych oraz nabywanie nieruchomości. Inwestowanie przez Fundusz Składkowy w nieruchomości i papiery wartościowe miało miejsce także przed wspomnianą powyżej nowelizacją.
W latach 1997-2001 fundusz kupił 41,65% udziałów w Towarzystwie Ubezpieczeń Wzajemnych (TUW) za kwotę 7100 tys. zł. Posiadanie tych udziałów nie daje możliwości proporcjonalnie dużego wpływu na decyzje towarzystwa z uwagi na kurialną metodę wyboru jego rady nadzorczej. Ze względu na straty ponoszone przez TUW, wycena bilansowa jego udziałów posiadanych przez fundusz na koniec 2001 r. została obniżona do 4615 tys. zł. Oznacza to stratę funduszu na tej inwestycji ok. 2,5 mln zł. Zakupienie w lutym 2001 r. udziałów TUW za 600 tys. zł, nie było poprzedzone uchwałą rady nadzorczej, wyrażającą zgodę na tę transakcję, co było sprzeczne z § 7 pkt 2 statutu funduszu.
Na podstawie art. 66 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, środki funduszu mogą być przeznaczone na inicjowanie i wspieranie rozwoju ubezpieczeń dla rolników i członków ich rodzin, prowadzonych przez towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych. Jedynym ubezpieczycielem, który uzyskiwał wsparcie z ww. tytułu było TUW. W latach 1997-2001 towarzystwo otrzymało kwotę 9765 tys. zł. Zgodnie z art. 66 ust. 2 ww. ustawy, zakres i zasady udzielania pomocy oraz limity wydatków kasy na ten cel określa prezes KRUS w porozumieniu z Radą Rolników lub na jej wniosek. Zasad udzielania i wykorzystywania przez TUW środków z funduszu nie określono. Nie zawarto również z towarzystwem umowy bądź porozumienia, których postanowienia gwarantowałyby rzeczywiste wspieranie ubezpieczeń rolników i członków ich rodzin.
W poprzednich latach wskaźnik kosztów administracyjnych, w stosunku do składki ubezpieczeniowej, był w TUW ok. 2 razy wyższy od średniej w zakładach ubezpieczeniowych prowadzących podobną działalność. Jednocześnie niższy od średniej był w TUW wskaźnik wysokości wypłacanych odszkodowań w stosunku do uzyskiwanej składki. Dane te wskazują, że ponoszone w poprzednich latach przez TUW straty finansowe, wynikały przede wszystkim z wysokich kosztów administracyjnych, a udzielana przez Fundusz Składkowy pomoc finansowa mogła pomagać pokrywać te straty, zamiast obniżać składki osób ubezpieczonych, w tym ewentualnie rolników. Największy udział w portfelu ubezpieczeniowym TUW miały polisy pojazdów.
Przedstawione przykłady świadczą o tym, że Fundusz Składkowy systematycznie naruszał przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników dotyczące sposobu gromadzenia i wydatkowania środków finansowych na cele publiczne, a w skutek czego i art. 216 Konstytucji RP.
Jak wynika z raportu NIK, kolejnym ˝udanym˝ sposobem lokowania środków publicznych administrowanych przez fundusz, było założenie 7 lipca 2001 r. Centrum Rozwoju Systemów Medycznych SA w Warszawie (CRSM). Kapitał akcyjny wynosił 4,1 mln zł i składał się z 4100 akcji o wartości nominalnej 1000 za sztukę. Fundusz Składkowy był założycielem CRSM i wpłacił gotówkę 3100 tys. zł w zamian za 3100 akcji, co stanowiło 75,6% kapitału, pozostałe 1000 akcji objęła Agencja Rozwoju Przemysłu SA. Według § 5 i 6 statutu CRSM celem jego działalności jest ˝prowadzenie przedsiębiorstwa zarobkowego w kraju i za granicą (...) w zakresie świadczeń zdrowotnych i promocji zdrowia, w szczególności w zakresie wysoko specjalistycznych usług diagnostycznych organizowanych w sieci zakładów opieki zdrowotnej. Dotychczas CRSM nie podjęło działalności statutowej, dla której zostało powołane. Rachunek zysków i strat za 2001 r. objął trzymiesięczny okres działalności CRSM od 1 października do 31 grudnia 2001 r. Spółka poniosła stratę w wysokości 27 784 zł. Z 231 396 zł kosztów operacyjnych 200 281 zł stanowiły wynagrodzenia dla 2 członów zarządu, 5 członków rady nadzorczej i 1 pracownika CRSM. Dyrektor Funduszu Składkowego jest członkiem zarządu, a jeden z pracowników należy do rady nadzorczej CRSM. Całość przychodów spółki stanowiły odsetki z lokat bankowych. W bilansie na dzień 31 grudnia 2001 r. suma aktywów wyniosła 4 258 251 zł, z tego 4 188 868 zł stanowiły lokaty bankowe, 27 487 zł należności i roszczenia, a 25 646 zł wartości niematerialne i prawne, na poczet których zaliczono koszty organizacji spółki. Na dzień 31 września 2002 r. wysokość lokat bankowych CRSM obniżyła się do 3 800 000 zł, co może świadczyć o tym, że w ciągu pierwszych 3 kwartałów 2002 r. wydatki spółki były znacznie wyższe niż jej dochody z lokat bankowych.
Urząd Kontroli Skarbowej w Warszawie (UKS), po przeprowadzonej w Funduszu Składkowym kontroli, stwierdził m.in., że nabycie przez fundusz akcji CRSM SA w trybie umowy cywilno-prawnej, narusza art. 216 Konstytucji RP.
Rada nadzorcza funduszu w dniu 29 stycznia 2002 r. i 5 marca 2002 r. podjęła dwie uchwały w sprawie objęcia przez fundusz nowej emisji akcji CRSM serii B za 12 mln zł oraz udzielenia czterem związkom i organizacjom rolniczym 4 mln zł zwrotnej pomocy na zakup ww. akcji. Natomiast w dniu 24 września 2002 r. Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy CRSM podjęło uchwałę o podwyższeniu o 2200 tys. zł kapitału zakładowego spółki, w drodze emisji akcji serii B. Cenę emisyjną akcji ustalono na 1000 zł za sztukę. Zgodnie z uchwałą WZ, zarząd CRSM skieruje ofertę nabycia całej emisji akcji do Towarzystwa Ubezpieczeń Wzajemnych TUW. Akcje serii B mają być uprzywilejowane co do głosu w stosunku 1 do 2. Ewentualna realizacja omawianej uchwały pozwoliłaby TUW uzyskać większość głosów na WZ i przejęć CRSM po zaniżonej cenie.
Przytoczone przykłady istotnych nieprawidłowości, nadużyć finansowych oraz niegospodarności w dysponowaniu środkami publicznymi przez Fundusz Składowy, są tylko ˝wierzchołkiem góry lodowej˝ nieprawidłowości wykazanych w sprawozdaniu NIK.
Co więcej, zwróciłem się w styczniu br. z interpelacjami w tej sprawie do ministra finansów oraz do ministra rolnictwa i rozwoju wsi, którzy w udzielonych marszałkowi Sejmu odpowiedziach potwierdzili zasadność stawianych przez NIK zarzutów co do niegospodarności w dysponowaniu środkami publicznymi prze Fundusz Składkowy. Należy również dodać, iż skarga Funduszu Składkowego do NSA na ustalenia z przeprowadzonej kontroli skarbowej wskazującej na nieprawidłowości w wykorzystaniu środków, została w dniu 21 lutego br. przez NSA odrzucona.
Powyższe działania Funduszu Składkowego naruszają w mojej ocenie nie tylko przepisy ustawowe określające zasady gospodarowania środkami publicznymi i Konstytucje RP, a także przepisy Kodeksu karnego oraz Kodeksu karnego skarbowego, ponieważ w mojej ocenie, są działaniami na szkodę interesu publicznego oraz uszczupleniem finansów publicznych.
W związku z powyższym zwracam się do pana ministra o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
1. Czy minister sprawiedliwości podjął lub podejmie odpowiednie działania w celu wyjaśnienia zarzutów NIK, co do nieprawidłowego dysponowania środkami publicznymi przez Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników i jakie?
2. Czy minister sprawiedliwości, prokurator generalny podejmie przewidziane w ustawie działania w celu ukarania osób odpowiedzialnych za brak dyscypliny finansowej oraz niecelowe i bezprawne administrowanie środkami publicznymi w trybie art. 231 K.k. oraz art. 82 K.k.s.?
Z poważaniem
Poseł Ryszard Nowak
Warszawa, dnia 22 kwietnia 2003 r.